Në këtë artikull shpjegojmë çfarë janë aknet, pse shfaqen, cilët faktorë i përkeqësojnë, si klasifikohen dhe diagnostikohen, cilat trajtime përdoren sipas ashpërsisë, sa kohë kërkon përmirësimi dhe kur nevojitet dermatologu.

Çfarë janë aknet dhe si formohen?

Aknet janë një sëmundje inflamatore e lëkurës që zhvillohet kur folikulat bllokohen nga sebumi dhe qelizat e vdekura. Procesi fillon me formimin e mikrokomedonit, një bllokim i vogël që ende nuk është i dukshëm në sipërfaqe. Me kalimin e kohës, ai mund të shndërrohet në komedon të mbyllur, i njohur si pikë e bardhë, ose në komedon të hapur, i njohur si pikë e zezë. Ngjyra e errët nuk vjen nga papastërtia, por nga oksidimi i materialit brenda porit.

Kur folikuli mbetet i bllokuar, aktiviteti i Cutibacterium acnes dhe përgjigjja inflamatore mund të shkaktojnë papula, pustula ose noduse të thella. Nëse muri i folikulit dëmtohet, përmbajtja përhapet në indet përreth dhe inflamacioni bëhet më i dukshëm. Për këtë arsye, larja agresive nuk i eliminon aknet dhe mund ta irritojë më tej lëkurën, ndërsa trajtimi duhet të synojë bllokimin e poreve, prodhimin e sebumit dhe inflamacionin.

Cilat janë shkaqet kryesore të akneve?

Aknet zhvillohen si rezultat i ndërveprimit të hormoneve, prodhimit të shtuar të yndyrës së lëkurës dhe bllokimit të poreve, duke krijuar kushte për inflamacion dhe shfaqje të lezioneve akneike.

Faktorët kryesorë që lidhen me zhvillimin e akneve janë:

• Ndryshimet hormonale. Androgjenet rrisin aktivitetin e gjëndrave dhjamore, veçanërisht gjatë pubertetit, ciklit menstrual dhe periudhave të tjera me luhatje hormonale.
• Prodhimi i tepërt i sebumit. Sasia e lartë e yndyrës favorizon bllokimin e poreve dhe formimin e lezioneve akneike.
• Bllokimi i folikulave. Grumbullimi i qelizave të vdekura brenda folikulit krijon komedone të hapura ose të mbyllura.
• Inflamacioni dhe Cutibacterium acnes. Kur folikuli bllokohet, ky bakter mund të kontribuojë në zhvillimin e lezioneve inflamatore.
• Predispozicioni gjenetik. Historia familjare mund të rrisë rrezikun për akne të vazhdueshme, forma të rënda dhe shenja.
• Medikamentet dhe çrregullimet hormonale. Disa barna ose gjendje endokrine mund të shkaktojnë apo përkeqësojnë aknet.

Aknet hormonale nuk përcaktohen vetëm nga vendndodhja. Lezionet në mjekër dhe vijën e nofullës, të shoqëruara me cikël të çrregullt, hirsutizëm ose rënie flokësh, mund të tregojnë çrregullime hormonale dhe kërkojnë vlerësim mjekësor. Faktorë të jashtëm dhe zakone të caktuara mund të përkeqësojnë aknet.

Cilët faktorë mund t’i përkeqësojnë aknet?

Aknet mund të përkeqësohen nga shtrydhja e lezioneve, kujdesi agresiv i lëkurës, produktet komedogjenike, fërkimi, djersitja, stresi dhe përdorimi jo i rregullt i trajtimit.

Faktorët kryesorë që mund të shtojnë bllokimin e poreve ose inflamacionin janë:

• Shtrydhja e puçrrave. Mund ta përhapë inflamacionin në indet përreth dhe të rrisë rrezikun për njolla dhe shenja.
• Larja dhe eksfolimi agresiv. Pastrimi i shpeshtë, scrub-et dhe kombinimi i shumë acideve mund të dëmtojnë barrierën mbrojtëse të lëkurës.
• Produktet komedogjenike. Disa produkte kozmetike, kremra dhe produkte për flokët mund të bllokojnë folikulat dhe të favorizojnë lezione të reja.
• Fërkimi, presioni dhe okluzioni. Maskat, helmetat, pajisjet sportive dhe veshjet e ngushta mund të përkeqësojnë aknet në zonat e kontaktit.
• Djersitja e zgjatur. Djersa e kombinuar me nxehtësinë dhe fërkimin mund të irritojë aknet në trup, veçanërisht në shpinë, gjoks dhe shpatulla.
• Ndryshimi ose ndërprerja e trajtimit. Ndërrimi i produkteve çdo pak ditë dhe përdorimi jo i vazhdueshëm nuk i japin trajtimit kohë të mjaftueshme për të vepruar.
• Stresi. Nuk është shkaku kryesor i akneve, por mund të përkeqësojë shpërthimet ekzistuese te disa persona.

Te personat me akne dhe lëkurë të yndyrshme, tharja e tepërt nuk ul prodhimin e sebumit dhe shpesh rrit irritimin e lëkurës. Pas identifikimit të faktorëve përkeqësues, duhet të përcaktohet lloji i lezioneve për të zgjedhur trajtimin e duhur të akneve.

Cilat janë llojet e akneve?

Llojet kryesore të akneve janë aknet komedonale, papulopustulare dhe nodulare ose nodulocistike. Ato dallohen sipas formës, thellësisë dhe nivelit të inflamacionit të lezioneve.

Klasifikimi klinik përfshin:

• Aknet komedonale. Karakterizohen nga komedone të hapura, të njohura si pika të zeza, dhe komedone të mbyllura, të njohura si pika të bardha. Këto lezione zakonisht kanë inflamacion minimal.
• Aknet papulopustulare. Përfshijnë papula të kuqe dhe pustula me përmbajtje purulente. Ato tregojnë praninë e inflamacionit aktiv në folikulat e lëkurës.
• Aknet nodulare. Paraqiten me lezione të forta, të thella dhe të dhimbshme, të cilat zhvillohen nën sipërfaqen e lëkurës.
• Aknet nodulocistike. Përfshijnë lezione të mëdha dhe të inflamuara, me rrezik më të lartë për njolla dhe shenja të përhershme.

Aknet mund të shfaqen në faqe, ballë, mjekër, gjoks, shpatulla ose shpinë. Shpesh bashkëekzistojnë disa lloje lezionesh, ndaj vendndodhja nuk përcakton shkakun apo trajtimin. Pas identifikimit të llojit të akneve, vlerësohet ashpërsia për të zgjedhur trajtimin e duhur.

Si klasifikohen aknet sipas ashpërsisë?

Aknet klasifikohen si të lehta, mesatare ose të rënda, në bazë të llojit, numrit, thellësisë dhe shpërndarjes së lezioneve.

Klasifikimi klinik përfshin:

• Aknet e lehta. Paraqiten kryesisht me komedone të hapura dhe të mbyllura, të shoqëruara me pak papula ose pustula.
• Aknet mesatare. Përfshijnë një numër më të madh papulash dhe pustulash inflamatore, shpesh të kombinuara me komedone dhe të shpërndara në disa zona.
• Aknet e rënda. Karakterizohen nga noduse, lezione nodulocistike, inflamacion i theksuar, dhimbje dhe rrezik më i lartë për shenja të përhershme.

Ashpërsia nuk përcaktohet vetëm nga numri i puçrrave. Dermatologu vlerëson gjithashtu sipërfaqen e prekur, praninë e shenjave, pigmentimin pas inflamacionit, dhimbjen, ndikimin psikologjik dhe përgjigjen ndaj trajtimeve të mëparshme. Klasifikimi i saktë përcakton nëse aknet kërkojnë terapi lokale, trajtim oral ose një kombinim të tyre.

Si diagnostikohen aknet dhe me cilat gjendje mund të ngatërrohen?

Aknet diagnostikohen kryesisht përmes ekzaminimit dermatologjik dhe vlerësimit të historisë mjekësore. Dermatologu analizon llojin, thellësinë, shpërndarjen dhe ashpërsinë e lezioneve, praninë e shenjave, kohëzgjatjen e simptomave dhe trajtimet e përdorura më parë. Gjithashtu vlerësohen barnat, produktet kozmetike dhe faktorët hormonalë. Analizat laboratorike zakonisht nuk nevojiten, por mund të kërkohen kur aknet shoqërohen me cikël të çrregullt, shtim të qimeve, rënie flokësh ose shenja të tjera të një çrregullimi hormonal.

Aknet mund të ngatërrohen me rosacea, folikulitin, dermatitin perioral, erupsionet akneiforme të shkaktuara nga medikamentet dhe hidradenitis suppurativa. Rosacea zakonisht shfaqet me skuqje dhe lezione inflamatore pa komedone, ndërsa folikuliti prek folikulat e qimeve dhe mund të lidhet me baktere, maja, djersitje ose fërkim. Prania e komedoneve ndihmon në dallimin e acne vulgaris nga shumë prej këtyre gjendjeve. Pas konfirmimit të diagnozës, trajtimi përshtatet sipas llojit dhe ashpërsisë së akneve.

Si trajtohen aknet sipas llojit dhe ashpërsisë?

Aknet trajtohen sipas llojit të lezioneve, inflamacionit, ashpërsisë dhe rrezikut për shenja. Qëllimi është zhbllokimi i folikulave, kontrolli i inflamacionit, parandalimi i lezioneve të reja dhe kufizimi i dëmtimit të përhershëm të lëkurës.

Qasja terapeutike përshtatet si më poshtë:

• Aknet komedonale të lehta. Trajtohen kryesisht me terapi lokale që zhbllokojnë folikulat dhe parandalojnë formimin e komedoneve të reja.
• Aknet inflamatore të lehta ose mesatare. Kërkojnë kombinim të terapive lokale që veprojnë mbi bllokimin e poreve, bakteret dhe inflamacionin.
• Aknet mesatare të përhapura. Kur papulat dhe pustulat prekin disa zona të fytyrës ose trupit, mund të nevojitet trajtim oral krahas terapisë lokale.
• Aknet e rënda ose nodulocistike. Noduset e thella, dhimbja dhe rreziku për shenja kërkojnë vlerësim dermatologjik dhe shpesh terapi sistemike.
• Aknet hormonale. Trajtimi mund të përfshijë terapi lokale dhe, te paciente të përzgjedhura, trajtim hormonal pas vlerësimit mjekësor.
• Aknet rezistente ndaj trajtimit. Kur nuk ka përmirësim, duhet të rivlerësohen diagnoza, ashpërsia, mënyra e përdorimit dhe përshtatshmëria e terapisë.

Trajtimi aplikohet në të gjithë zonën e prekur nga aknet, jo vetëm mbi puçrrat e dukshme, pasi lezionet formohen nën lëkurë para se të shfaqen. Zgjedhja e terapisë lokale ose orale varet nga ashpërsia e akneve dhe toleranca e pacientit.

Cilat janë trajtimet lokale dhe orale për aknet?

Trajtimet lokale aplikohen drejtpërdrejt në lëkurë dhe përfshijnë retinoidet për zhbllokimin e folikulave dhe parandalimin e komedoneve, peroksidin e benzoilit për reduktimin e inflamacionit dhe ngarkesës bakteriale, acidin azelaik për komedonet, lezionet inflamatore dhe njollat pas akneve, si edhe acidin salicilik për pastrimin e poreve. Antibiotikët lokalë përdoren zakonisht në kombinim me peroksid benzoili dhe jo si terapi e vetme.

Trajtimet orale rekomandohen për akne inflamatore, të përhapura, hormonale ose rezistente dhe mund të përfshijnë antibiotikë për periudhë të kufizuar, kontraceptivë oralë të kombinuar ose spironolakton te paciente të përzgjedhura dhe izotretinoinë për akne të rënda, nodulare ose me rrezik për shenja. Terapia orale kombinohet shpesh me trajtim lokal për të përmirësuar kontrollin dhe për të kufizuar rikthimin. Tharja, skuqja dhe irritimi mund të shfaqen në fillim, ndërsa retinoidet dhe izotretinoina nuk duhet të përdoren gjatë shtatzënisë pa vlerësim të specializuar. Peeling-u kimik, ekstraktimi i komedoneve, injeksionet intralezionale dhe disa terapi me dritë mund të përdoren si procedura ndihmëse, por nuk zëvendësojnë trajtimin dermatologjik bazë.

Sa kohë kërkon trajtimi dhe pse mund të mos funksionojë?

Trajtimi i akneve kërkon vazhdimësi dhe rezultatet nuk shfaqen brenda disa ditësh. Përmirësimi i parë zakonisht vërehet pas 4 deri në 8 javësh, ndërsa kontrolli më i plotë mund të kërkojë 3 deri në 4 muaj ose më shumë, në varësi të llojit dhe ashpërsisë së akneve. Shumë terapi rivlerësohen pas rreth 12 javësh, ndërsa në disa raste nevojitet trajtim mirëmbajtës për të kufizuar rikthimin. Tharja, skuqja ose irritimi mund të shfaqen në fillim dhe zakonisht menaxhohen duke përshtatur gradualisht përdorimin e produkteve.

Trajtimi mund të mos funksionojë kur diagnoza nuk është e saktë, terapia nuk përdoret rregullisht, ndërpritet shumë herët ose aplikohet vetëm mbi puçrrat e dukshme. Mungesa e rezultatit mund të lidhet edhe me zgjedhjen e një trajtimi të papërshtatshëm për akne nodulare, të përhapura ose hormonale, si edhe me përdorimin e produkteve irrituese, komedogjenike ose të antibiotikëve pa kombinimin dhe kohëzgjatjen e duhur. Kur aknet mbeten të thella, të dhimbshme ose rezistente, nevojitet rivlerësim dermatologjik i diagnozës, ashpërsisë dhe planit të trajtimit.

Kur duhet të konsultoheni me dermatologun?

Konsulta me dermatologun rekomandohet kur aknet janë të thella, të dhimbshme, të përhapura, po lënë shenja ose nuk po përmirësohen.

Vlerësimi profesional është i rëndësishëm kur:

• Ka noduse ose lezione nodulocistike.
• Lezionet janë të dhimbshme ose të inflamuara.
• Po formohen njolla ose shenja të përhershme.
• Aknet prekin një sipërfaqe të madhe të fytyrës ose trupit.
• Aknet në shpinë dhe gjoks janë të përhapura.
• Trajtimet pa recetë nuk japin përmirësim pas përdorimit korrekt.
• Aknet shfaqen papritur në moshë madhore.
• Ka cikël menstrual të çrregullt ose shenja të tjera hormonale.
• Pacientja është shtatzënë ose planifikon shtatzëni.
• Lezionet mund të jenë rosacea, folikulit ose një gjendje tjetër.
• Aknet ndikojnë në vetëbesim, marrëdhënie ose mirëqenie psikologjike.

Vlerësohen lloji dhe ashpërsia e lezioneve, zonat e prekura, trajtimet e mëparshme dhe rreziku për shenja. Përcaktohet plan individual me terapi lokale, orale ose procedura ndihmëse kur nevojitet. Trajtimi i hershëm ul inflamacionin dhe rrezikun e shenjave nga aknet. 

Pyetje të shpeshta